فلز در ایران باستان

نخستين يكي گوهر آمد به چنگ

بدانش ز آهن جدا كرد سنگ
سرمايه كرد آهن آب گوي

گزان سنگ خارا كشيدش برون
چو بشناخت، آهنگري پيشه كرد

كجا زو، تبر اره و تيشه كرد.
«شاهنامه فردوسي»

تقسيم مراحل تاريخ بشري بر پايه فلز هاي چهارگانه در اوستا آمده و در ايران چهار فلز زر، سيم، فولاد و يك همبستري ناشناس ( آلياژ) از آهن مبناي تقسيم دوره هاي تاريخي بوده است. افسانه دست يابي به فلز در آغاز تمدن بشري بنحو بديعي در شاهنامه فردوسي نقل شده است كه هوشنگ پادشاه پيشدادي كه در زمان هاي نخستين تمدن مي زيسته است فلزات را كشف و از آنها بهره برداري كرده است.

در رابطه با شيوه برآوردن آهن گفته مي شود كه با گياهي محلي اندرون غار را مي انباشته اند و با آتش زدن آن گرمايي فراوان پديد مي آورده اند، پس از آن با ريختن آب سرد بر روي آتش درجه حرارت را پايين مي آورده اند و اين انبساط و انقباض در ديواره هاي غار ترك ايجاد مي کرده و موجب فرو ريختن سنگ آهن مي شده است و چيزي كه اين گمان را نيرو مي دهد وجود خاكستر آن گياه در كانهاي باستاني است.

فلز كاري در آغاز همه فعاليت ها مثل ذوب سنگ كان، تهيه فلز، شكل دادن و تهيه ابزارهاي گوناگون مختلف را در بر مي گرفت، كم كم اين فعاليت ها از هم متمايز گشت و هر يك پيشه اي جداگانه را تشكيل داد. مي توان گفت كه در تمدن فني بشري فلز كاران نخستين گروه حرفه اي را تشكيل داده اند و از اين ديد گاه مي توان آنان را نخستين افراد حرفه اي با تشكيلات گروهي صنفي بشمار آورد.

از پژوهش هاي باستانشناسي و مدارك بدست آمده در روزگار باستان چنين برمي آيد كه شمال و بخش مياني ايران را مي توان يكي از باستاني ترين مراكز صنعت فلز در جهان بشمار آورد از آنجايي كه ايران سرزمينی غني از نظر فلزات مختلف بوده لذا مي توان گفت كه در اين سرزمين دانش فلز كاري و صنعت ذوب فلز و ريخته گري و جوش از پيشرفت قابل توجه اي برخوردار بوده است و اين مدعا را با اشياء و آثار بدست آمده از حفاري ها مي توان به اثبات رسانيد .

صنعت فلز كاري از چكش كاري شر وع و با ذوب فلزات و ريخته گري به تكامل رسيد، اشياء كوچك تزئيني تخت جمشيد، جامهاي زيباي مارليك و مفرغهاي لرستان، تبحر استادكاران اين صنعت را در نقاط مختلف اين سرزمين به نمايش مي گذارند.

افسون نیک پور